Artykuł mgr Marzeny Golonki: „Kształcenie religijne dzieci i młodzieży niepełnosprawnej intelektualnie w stopniu głębokim”
I Specyfika katechizacji osób głębiej upośledzonych
Jak wykazuje praktyka, dzieci, względnie młodzież lekko upośledzona umysłowo, z zasady chodzą na katechizację razem ze swoimi rówieśnikami w normie stąd w niniejszym rozważaniu zajmiemy się tylko dziećmi i młodzieżą głębiej upośledzonymi umysłowo. Kościół katolicki w Polsce posiada stosunkowo ograniczone możliwości prowadzenia systematycznej katechizacji z osobami upośledzonymi umysłowo. Dzieje się tak, dlatego, że w zasadzie nie posiada sieci szkół, w których prowadzi się pracę dydaktyczno-wychowawczą z osobami specjalnej troski [1]. Dlatego katechizację tych dzieci i młodzieży należy oprzeć na już istniejącym systemie szkół specjalnych: „szkół życia” i zakładach pracy chronionej, a także Ośrodkach Rehabilitacyjno-Wychowawczych i Warsztatach Terapii Zajęciowej. Wydaje się, że każdy duszpasterz ma rozeznanie w swoim środowisku wie, czy ten rodzaj szkoły znajduje się na terenie jego parafii. W dużych miastach o większej liczbie parafii proboszczowie powinni porozumieć się i wspólnymi siłami zorganizować katechizację dla osób upośledzonych [2]. Trzeba pamiętać, że w katechizacji tych osób obowiązkiem katechety jest pełne współdziałanie z placówkami świeckimi. Jednak główny nacisk musi być położony na dążenie do rozwoju duchowego dzieci i młodzieży. Nie należy zapominać, że każda osoba głębiej upośledzona umysłowo, która przybywa na katechezę, podlega już systematycznemu oddziaływaniu ze strony placówek oświatowych. Stąd znajomość celów rewalidacyjnych tych placówek jest nieocenioną pomocą w konstruowaniu celów katechizacji specjalnej. Katecheza specjalna powinna stanowić szczególne wzbogacenie programu realizowanego w tych placówkach i poszerzać zakres wiedzy i umiejętności o elementy bazujące na prawdach wiary i Tradycji Kościoła [3]. Wówczas katecheza ta, niejako w sposób automatyczny, zostaje włączona w cały proces rewalidacji i uzupełniania go o dziedzinę wychowania religijnego. Tak rozumiana katechizacja, we wszystkich jej formach i na jej szczeblach, ma za zadanie poszarzenie zakresu umiejętności i nawyków o takie, które umożliwiają skuteczne ukazanie wiary, aby katechizowani osiągnęli możliwie najwyższy poziom religijnej dojrzałości. Jednak trzeba założyć, że owa wiedza, umiejętności i nawyki muszą obejmować między innymi właściwe sposoby zachowania w świątyni w czasie różnych nabożeństw czy uroczystości. Trzeba również wytworzyć sposoby wyrażania znaków przynależności do społeczności religijnej, takich jak: znak krzyża, klękanie, różne postawy, zachowanie itp. Ważnym elementem skutecznego oddziaływania katechezy jest fakt ścisłego połączenia katechezy odbywającej się w sali katechetycznej w szkole lub innym miejscu z katechezą domową. Liczne uwarunkowania sprawiają, że katecheza specjalna włączona jest w proces ogólnego wychowania religijnego, stąd ma stanowić pomoc rodzinie, aby osoby upośledzone umysłowo doprowadzić do życia sakramentalnego [4]. Wiemy, bowiem, że poprzez przyjmowanie sakramentów wzmacnia się wiara i dokonuje uświęcenie człowieka. Z tej racji przyczyniają się one do wprowadzenia w kościelną wspólnotę. Dla ich godziwego sprawowania określone są wymagania Kościoła, które podaje nowy Kodeks Prawa Kanonicznego: „Nikt nie może być dopuszczony do innych sakramentów, dopóki nie przyjął chrztu. Sakramenty chrztu, bierzmowania i Najświętszej Eucharystii tak łączą się ze sobą, że są wymagane do pełnego wtajemniczenia chrześcijańskiego” (kan. 842) [5]. Według zaleceń prawa do uczestnictwa w najświętszej Eucharystii mogą być dopuszczone te dzieci, które posiadają wystarczające rozeznanie i są dokładnie przygotowane, aby rozumieć (na miarę swoich możliwości) tajemnicę Chrystusa i z wiarą oraz pobożnością przyjmują Ciało Chrystusa. Natomiast dzieciom znajdującym się w niebezpieczeństwie śmierci wolno udzielić Komunii świętej, jeżeli potrafią odróżnić Ciało Chrystusa od zwykłego chleba i z szacunkiem mogą przyjąć Sakrament (kan. 913). Wymagania dotyczące uczestnictwa w Eucharystii w odniesieniu do dzieci upośledzonych umysłowo określił papież Pius X dekretem Kongresacji Sakramentów z 8 sierpnia 1910 roku. W dekrecie Ouami singulari jednoznacznie wyjaśniono: „Nie należy dawać tego sakramentu dzieciom, które z powodu niedorozwinięci intelektualnego nie znają jego istoty. W niebezpieczeństwie śmierci można im udzielić Komunii świętej, byleby tylko potrafiły ją odróżnić od codziennego chleba. Poza niebezpieczeństwem śmierci wymagać należy od nich dokładniejszego poznania nauki chrześcijańskiej i troskliwego przygotowania, aby mogły zapoznać się przynajmniej z koniecznymi do zbawienia prawdami w ramach ich możliwości poznawczych i z pobożnością właściwą wiekowi dziecięcemu przystąpić do Komunii świętej” (por. J. Dajczak, 1956).
W nowym Kodeksie Prawa Kanonicznego, kwestia ta należy do proboszcza, który ma czuwać nad tym, „by do Stołu Pańskiego nie dopuszczać dzieci, które nie osiągnęły używania rozumu albo jego zdaniem nie są wystarczającego przygotowane” (kan. 914). Dostrzegamy od razu ogromne trudności w doborze tych niezbędnych do zbawienia wiadomości w odniesieniu do ludzi głębiej upośledzonych umysłowo. A wynika to z tego, że dotychczas nikt nie przedstawił rejestru wiadomości, umiejętności i nawyków, które by przystawały od możliwości percepcyjno-wykonawczych osób katechizowanych. A. Kotlarski, sugeruje, że głębiej upośledzeni umysłowo rzadko dochodzą do lepszego rozeznania, a niebezpieczeństwo śmierci grozi im w sposób szczególny. Niemniej z doświadczenia wynika, iż „przy odróżnieniu Ciała Chrystusa od zwykłego chleba, wielu upośledzonych można doprowadzić do pewnego zrozumienia tajemnicy Chrystusa” [6]. Do przyjęcia sakramentu bierzmowania dysponowany jest każdy ochrzczony, używający rozumu, jeżeli jest odpowiednio pouczony i może odnowić przyrzeczenia chrzcielne, jednak poza niebezpieczeństwem śmierci (kan. 889). Warto podkreślić, że osoby umysłowo upośledzone, które uczęszczają na katechizację można doprowadzić do minimum właściwej dyspozycji. Znacznie trudniejsze problemy do zaakceptowania przez osoby upośledzone umysłowo stanowi sakrament pojednania: „wierny, aby otrzymać zbawczy środek sakramentu pokuty, powinien być tak usposobiony, by odrzucając grzechy, które popełnił, i mając postanowienie poprawy nawracał się do Boga” (kan. 987). Dla dziecka dużą trudność stanowi pojęcie grzechu jako złego czynu jednego człowieka w stosunku do drugiego. Z zasady jest ono nastawione egocentrycznie i najłatwiej odczuwa krzywdę, jaką ktoś mu wyrządza. Nieco trudniej uświadamia sobie własne złe postępowanie. Problem ten jest jeszcze trudniejszy u osób umysłowo upośledzonych tym bardziej, że kierują się one w swoim postępowaniu nie tyle niedoskonałym intelektem, ile raczej uczuciem. Zatem w wychowaniu konieczne jest budzenie ich wrażliwości moralnej [7]. Kolejne zagadnienie, jakim zajmiemy się omawiając katechizację osób głębiej upośledzonych umysłowo, to problem programu tej katechizacji. Okazuje się, iż aktualnie nie ma ustalonego programu dla osób upośledzonych umysłowo, który byłby oficjalnie zatwierdzony przez Komisję Katechetyczną Episkopatu Polski. Dlatego każdy, kto podejmuje się prowadzenia katechezy specjalnej, musi wykazać wiele własnej inwencji i pomysłowości. Wynika to z tego, że trzeba dokonać szczególnej adaptacji obowiązującego programu do możliwości percepcyjno-wychowawczych osób upośledzonych [8]. Na obecnym etapie w Polsce, szerzej znanymi próbami swoistej adaptacji obowiązującego programu katechizacji, przeniesionego na grunt katechezy specjalnej, są wyżej wymienione pozycje oraz fachowe specjalistyczne opracowania Krzysztofa M. Lauscha, wydane przez Bibliotekę Katechety pod redakcją księdza prof. Władysława Kubiaka. Są to następujące pozycje: Teoretyczne postawy katechizacji osób głębiej upośledzonych umysłowo, (Warszawa 1987) oraz Katecheza przedkomunijna osób głębiej upośledzonych umysłowo, (Warszawa 1990). Jednak, generalnie biorąc, brakuje na naszym terenie odpowiednich opracowań dotyczących katechizacji osób głębiej upośledzonych umysłowo. Znacznie więcej opracowań programowych dla tej grupy osób wydano w takich krajach jak Niemcy i Francja. Trzeba podkreślić, że propozycje programowe autorów zachodnich oraz W. Gałczyńskiej nastawione są na maksymalną konkretyzację i możliwość praktycznego przeżycia podawanej wiedzy religijnej. Mimo tego, żadnemu z autorów proponowanych programów nie udało się pokonać trudności związanych z przedstawieniem wielu istotnych treści, na przykład tajemnic Eucharystii i Odkupienia. Fakt istniejących trudności nie zwalnia katechety z obowiązku stałego poszukiwania nowych dróg przekazu odpowiednich do możliwości percepcyjnych osób upośledzonych [9]. Jak zaznacza K. Lausch, wielokrotnie doświadczenie w ramach ponad 1000 spotkań katechetycznych w Poznańskim Ośrodku Duszpasterstwa Specjalnego, pozwala na przedstawienie pewnego zakresu wiadomości, umiejętności i nawyków, których przekazywanie, wyuczanie i wyćwiczenie jest możliwe, jak wykazała praktyka. Do owych grup tematycznych należą między innymi:
• zachowania świadczące o przynależności do społeczności katolickiej, czynienie znaku krzyża, przyjmowanie postawy klęczącej lub stojącej w odpowiednich sytuacjach – modlitw, Msza Święta; wykonanie czynności podstawowych związanych z różnego typu nabożeństwami – adoracja żłóbka, świece roratnie, droga krzyżowa, różaniec; wykonanie czynności związanych z szeregiem praktyk religijnych – podchodzenie do konfesjonału, klękanie przy nim, bicie się w piersi na znak „przepraszam”;
• zachowania prospołeczne – dzielenie się, pomoc drugiemu w różnych sytuacjach praktycznych zarówno na katechezie, jak i poza nią, formy grzecznościowe;
• wiadomości podstawowe dotyczące roku liturgicznego – Boże Narodzenie, Wielkanoc, święta Matki Bożej i szereg innych.;
• wiadomości podstawowe dotyczące Eucharystii, sakramentów chrztu, spowiedzi, bierzmowania, małżeństwa, kapłaństwa.
• wiadomości podstawowe dotyczące Kościoła jako wspólnoty oraz kościoła jako budowli;
• zachowania związane z formami organizacyjnymi spotkań katechetycznych – ustawienie stołów i krzeseł, stawienie świecy, zmywanie tablicy, zajmowanie stałych wyznaczonych miejsc, rozdawanie kartek, kredek, plasteliny, i innych pomocy [10].
Rejestr ten jest dość obszerny. Stąd, dla jasności tych uwag, zaprezentowaną tematykę można odnieść do sześciu istotnych aspektów wychowania religijnego, takich jak:
• biblijne,
• eklezjalno-liturgiczne,
• do diakonii,
• do życia społecznego,
• do realizacji samego siebie,
• do życia w określonym świecie i kulturze [11].
Należy podkreślić, że powyższe uwagi nie wyczerpują tak obszernego tematu, jaki stanowi program katechizacji osób głębiej upośledzonych. Na obecnym etapie praktyki katechezy specjalnej w Polsce są to tylko propozycje, które mogą być wykorzystane w dziale katechizacji jako zdobyte doświadczenie pracy z osobami upośledzonymi umysłowo, ale w znaczącej mierze tylko od strony teoretycznej. Istniejącą lukę w odniesieniu do katechezy specjalnej wypełniła publikacja K. Lauscha „Katecheza przedkomunijna osób głębiej upośledzonych umysłowo (1990). Tym bardziej, że ma ona charakter przede wszystkim praktyczny, ponieważ ujmuje szczegółową propozycję programu katechezy przedkomunijnej osób głębiej upośledzonych umysłowo. W przedmowie do tegoż tomu zaznaczono: „Autor bardzo dobrze orientuje się w psychologicznej problematyce osób głębiej upośledzonych umysłowo. Zna zarówno ich możliwości i ograniczenia intelektualna, emocjonalne, jak i potrzeby oraz stan zagrożeń przeżywane w sytuacjach nowych, mogących wywołać lęki” [12]. Zgromadzony materiał opracowany jest bardzo przystępnie. Autor wyjaśnia szereg spraw z podaniem najdrobniejszych szczegółów, co jest ogromnie ważne w pracy z osobami upośledzonymi umysłowo. Szczególnie cenne jest to dla katechety, który zaczyna pracę i nie zawsze posiada odpowiednie przygotowanie w tym zakresie. W proponowanym opracowaniu szczególnie ważne są wyrażenia określające w sposób bardzo prosty wydarzenia, osoby, przedmioty mające wydźwięk religijny. „Autor podjął ogromnie trudną próbę przeniesienia abstrakcji na język konkretu, zrozumiały dla osób upośledzonych umysłowo” [13].
II Podstawa programowa katechezy osób niepełnosprawnych umysłowo
Katecheza osób niepełnosprawnych umysłowo powinna wychodzić na¬przeciw potrzebom i możliwościom przyjmowania rzeczywistości wiary przez te osoby. Jej skuteczność warunkuje liczenie się z uwarunkowaniami oraz możliwościami osób niepełnosprawnych, a w szczególności ich percepcję intelektualną, jak i jej możliwości i potrzeby psychiczne, fizyczne społeczne i duchowe.
Do zaistnienia procesów edukacyjnych potrzebna jest pomoc udzielana osobom niepełnosprawnym w nawiązaniu najpierw osobistego kontaktu z katechetą, skupieniu na nim uwagi, a następnie skupieniu uwagi na treściach i czynnościach, które on przekazuje. Atmosfera zrozumienia, akceptacji oraz poczucia bezpieczeństwa są niezbędnymi atrybutami realizacji założonych celów. Dlatego też należy zadbać o:
– odpowiednio przygotowane środowisko: sala katechetyczna winna
posiadać przytulny wystrój i klimat sacrum, mieć stałe niezmienne elementy (np. krzyż, świeca, obraz, piosenka religijna, Biblia itp.);
– mobilizowanie koncentracji uwagi ucznia poprzez oddziaływanie na wszystkie zmysły osoby z upośledzeniem umysłowym. W takim wypadku pojawia się duża szansa pełniejszego przekazania treści poprzez jeden z najmniej uszkodzonych receptorów. Stąd konieczność wprowadzenia różnych form i metod pracy podczas jednej jednostki lekcyjnej np.: śpiew, ruch, obraz, dotyk, kontakt fizyczny słowo itp.;
– budzenie i podtrzymywanie aktywności ucznia. Katecheta winien poprzez obserwację i dokładne zapoznanie się z możliwościami ucznia
(wywiad z psychologiem i pedagogiem szkolnym oraz wychowawcą) pracować wspólnie ustalonymi metodami nad skupianiem i wydłużaniem czasu koncentracji uwagi ucznia na twarzy katechety, dźwięku, przedmiocie, ruchu, obrazie itd.;
– porządkowanie sytuacji i zdarzeń (tworzenie porządku). Oprócz stałości miejsca i rytuału postępowania chodzi również o pomaganie osobie z upośledzeniem umysłowym w oddzielaniu świata zewnętrznego od „ja”, jednych czynności od drugich. Osoby te, a zwłaszcza autystyczne, mają trudności w odróżnianiu siebie od innych osób i świata zewnętrznego. Posługiwanie się krótkimi, niezłożonymi poleceniami i określeniami oraz demonstrowanie przejrzystych, dużych jednoznacznych pomocy (np. ilustracje, modele, przeźrocza) pomoże uniknąć chaosu i natłoku nic nie mówiących informacji;
– integrację starych i nowych informacji o otaczającym świecie w jedną całość. Rola katechety polegać ma na ciągłym powtarzaniu i utrwalaniu nabytej wiedzy i umiejętności, podtrzymywaniu przeżytego doświadczenia wiary i Boga oraz na umiejętnym łączeniu nabytych już wiadomości z nowymi treściami.
Troszcząc się o rozwój duchowy podopiecznych katecheta nie może zapominać o działaniach rewalidacyjnych, pobudzających rozwój wszystkich funkcji, nawet tych, które nie zostały uszkodzone. U uczniów ze znacznym i głębokim upośledzeniem umysłowym funkcja stymulacyjna na katechezie polegać będzie często na konieczności utrzymywania jakiejś funkcji czy umiejętności na dotychczasowym poziomie oraz na ochronie przed regresem w rozwoju.
Katecheta winien współpracować z rodziną i parafią. Rodzice dzieci upośledzonych umysłowo, biorąc pod uwagę licznie występujące u nich deficyty, często z obawą i rezerwą podchodzą do sprawy wychowania religijnego swoich dzieci. Dlatego współpraca z tym środowiskiem powinna cechować się dużą troską, serdecznością oraz otwartością na problemy i wątpliwości rodziców. Należy stworzyć taki klimat, aby rodzice mieli poczucie towarzyszenia im na drodze religijnego wychowania dzieci. Należy uświadomić rodzicom, iż religijność nie jest tylko i wyłącznie wiedzą intelektualną, ale przede wszystkim przejawia się w życiu i działaniu. Dlatego dziecko upośledzone intelektualnie jest zdolne do udziału w życiu i wychowaniu religijnym. Swą wiarę w Boga wyraża ono przede wszystkim odnoszeniem się do drugiego człowieka. Tak rozumiane wychowanie religijne łączyć się będzie z kształtowaniem postaw i zachowań społecznych ukierunkowanych na dobro innych ludzi motywowane miłością. Podstawą religijności dziecka niepełnosprawnego intelektualnie będzie, więc uczciwość, która staje się dla niego impulsem działania, a także stanowi źródło zachowań, poszukiwań i kontaktów z otoczeniem. Przez odczucie ciepła i klimatu bezpieczeństwa ze strony otaczających dziecko osób uczy się od nich wiary intuicyjne odkrywanej w życzliwości i miłości otoczenia. Możliwości percepcyjne dzieci niepełnosprawnych umysłowo są bardzo ograniczone. Samo przyswojenie nowych informacji wymaga od nich nieustannego powtarzania, ćwiczenia i realizacji tematu na różne sposoby. Dlatego katecheza wymaga od rodziny kontynuowania, rozwijania i utrwalania treści nabywanych podczas katechezy.
Kolejny element współpracy katechezy z rodziną stanowi ułatwianie rodzicom integracji dziecka ze wspólnotą Kościoła. Umożliwianie dziecku uczestniczenia w życiu wspólnoty daje mu szansę zaistnienia i identyfikacji z osobami wierzącym, a przez to wyrażania własnych postaw i przeżyć religijnych. Istnieje potrzeba wspierania rodziców w ich wysiłkach na rzecz wprowadzania oraz podtrzymywania życia sakramentalnego dziecka upośledzonego. Powinno się ono wyrażać w organizowaniu przygotowania dziecka do przyjęcia sakramentów, pomoc w organizowaniu samej uroczystości związanej z przyjmowaniem sakramentów, a także w umożliwianiu dziecku dalszego uczestnictwa w życiu sakramentalnym. Współpraca z rodzicami polega również na pośredniczeniu w kontaktach z Kościołem parafialnym oraz wspólnotami religijnym dla osób niepełnosprawnych intelektualnie i instytucjami charytatywnymi. Drugim ważnym miejscem, w którym każda osoba z upośledzeniem umysłowym znajduje pomoc w rozwijaniu swego życia religijnego jest parafia. Parafia powinna służyć rodzicom informacją o katechizacji, przygotowaniu do sakramentów i duszpasterstwie dla osób upośledzonych. Katechizacja ma przygotować do pełnego udziału w życiu Kościoła. Winno to przejawiać się w uczestnictwie osób z upośledzeniem umysłowym w różnorodnych nabożeństwach, jak i systematycznym korzystaniu z sakramentów świętych. Życie religijne osób z upośledzeniem umysłowym może być rozwijane poprzez zaangażowanie tychże osób i ich rodzin w duszpasterstwo osób upośledzonych. Przy niektórych parafiach działają wspólnoty skupiające osoby z upośledzeniem umysłowym, których naczelnym celem jest prowadzenie swoich członków do Boga. Przykładowo takimi grupami są Wspólnoty Ruchu Wiara i Światło. Zachęca się, aby wspólnoty istniejące przy parafiach integrowały się z osobami niepełnosprawnymi.
Cele katechetyczne
1. Doprowadzenie do odkrycia tajemnicy osobowego Boga, który kocha i jest zatroskany o każdego człowieka;
2. Rozwijanie i wspieranie wiary wychowanka;
3. Wychowanie do udziału w życiu Kościoła wielbiącego Boga w sprawowanej liturgii;
4. Wdrażanie nawyku i umiejętności odróżniania dobra od zła, wyboru dobra, pragnienia postępowania według przykazań (szczególnie przykazania miłości);
5. Kształtowanie umiejętności modlitwy jako spotkania z Bogiem;
6. Kształtowanie świadomości przynależności do wspólnoty (rodzina, grupa szkolno-katechetyczna i Kościół);
7. Kształtowanie postawy świadczenia o własnej łączności z Bogiem.
Zadania nauki religii
1. Ukazać Boga kochającego i przyjaznego człowiekowi;
2. Wyjaśnić pojęcia związane z podstawowymi prawdami wiary;
3. Przygotować do przyjęcia sakramentów: pokuty, Eucharystii i bierz¬mowania;
4. Wprowadzić pojęcia: dobro, zło, grzech, przebaczenie;
5. Przybliżyć przykazania Boże;
6. Wprowadzić podstawowe modlitwy;
7. Kształtować nawyk codziennej modlitwy;
8. Ukazać miłość bliźniego jako zasadę życia we wspólnocie;
9. Uczyć dawania świadectwa przynależności do Boga Ojca i Jezusa Chrystusa działającego mocą Ducha Świętego w Kościele.
Treści programowe
1. Bóg towarzyszy człowiekowi w jego życiu;
2. Bóg niesie człowiekowi pomoc w jego życiu;
3. Bóg ratuje człowieka od zła;
4. Tajemnica Ojca i Jego zbawczy zamysł;
5. Podstawowe wiadomości o:
– roku liturgicznym,
– naturze sakramentów,
– symbolach religijnych;
6. Motywy uzasadniające wybieranie dobra: droga z Jezusem;
7. Przykłady z życia Jezusa (Jezus pomagający innym, Jezus wzorem);
8. Realizacja przykazania miłości w codziennym życiu;
9. Znak krzyża;
10. Modlitwa Pańska, Pozdrowienie anielskie;
11. Uczenie modlitwy spontanicznej;
12. Modlitwa poprzez śpiew;
13. Kształtowanie postaw przyjmowanych podczas modlitwy;
14. Rodzina – wspólnotą dzieci Bożych;
15. Grupa szkolno-katechetyczna – wspólnotą dzieci Bożych;
16. Społeczność wierzących – wspólnotą dzieci Bożych;
17. Przykłady z życia świętych, Apostołów i znanych osób żyjących współcześnie;
18. Występy w przedstawieniach teatralnych (np. Jasełka dla młodszych),
organizowanie pomocy dla biednych, akcja mikołajkowa dla potrzebujących itp.
Osiągnięcia dydaktyczne
1. Katechizowany winien wiedzieć, że Bóg go kocha i nim się opiekuje;
2. Znajomość najważniejszych wydarzeń z życia Jezusa w powiązaniu z rokiem kościelnym;
3. Rozumienie i pragnienie przyjęcia daru Boga, którym są sakramenty pokuty, Eucharystii i bierzmowania;
4. Znajomość podstawowych gestów i postaw liturgicznych (postawa stojąca, siedząca, klęcząca, milczenie, śpiew, znak pokoju);
5. Umiejętność odróżniania dobra od zła i chęć czynienia dobra;
6. Umiejętność czynienia znaku krzyża;
7. Znajomość podstawowych modlitw (jeśli pozwala na to stan dziecka);
8. Umiejętność identyfikowania się z większą społecznością wierzących;
9. Zdolność wyrażania własnej przynależności do Boga.
Zakończenie
Reasumując, stawiamy pytanie, dlaczego program katechizacji specjalnej troski jest tak trudny do skonstruowania, a jeszcze trudniejszy do realizacji. Wynika to z wielu przyczyn. Pierwszym powodem są możliwości intelektualne osób upośledzonych umysłowo, zwłaszcza w stopniu głębszym, ich możliwości wykonawcze, wreszcie wszelkie znane nam trudności w organizacji właściwych warunków, które są konieczne do możliwie optymalnego prowadzenia katechez. Ponadto przygotowanie samego katechety do prowadzenia tego rodzaju zajęć oraz stworzenie wszelkiego typu warunków zewnętrznych, aby można było prowadzić pracę z rodzicami, rodzeństwem lub opiekunami. Każde oddziaływanie podejmowane wobec osób upośledzonych umysłowo musi być dostosowane do ich zróżnicowań, potrzeb i możliwości. Przekazywanie treści religijnych osobom niepełnosprawnym umysłowo musi się odbywać w sposób bardzo prosty i zrozumiały [14]. Trzeba dokładnie przemyśleć, co można przekazywać osobom niepełnosprawnym umysłowo, aby mogły się one rozwijać i aby to nie przekraczało ich możliwości. Katechizacja tych osób to nie tyle lekcja religii, co nagromadzenie wzruszeń subiektywnych, chociażby zbiorowych. W wychowaniu i nauczaniu trzeba się liczyć z faktem, że działa na nie kojąco muzyka, śpiew, nawet wtedy, gdy nie są zdolne do mówienia. Stąd porozumieć się z nimi można prostymi słowami, ale więcej można osiągnąć poprzez gesty, a najwięcej poprzez budzenie w nich satysfakcji. Bowiem chodzi głównie o dowartościowanie upośledzonego w jego własnych oczach, o obudzenie wiary we własne możliwości [15]. Jednak trzeba pamiętać, że dzieci te szybciej się męczą, dlatego nie może to być jednostka metodyczna, jasno zaplanowana, lecz powinno to być szereg fal takich jak: gesty, ruchy, powtarzania, śpiew i pokazywanie. Praca z dziećmi upośledzonymi umysłowo, w różnym stopniu, od lekkiego po głębokie, wymaga od nauczyciela, a tym bardziej od katechety szczególnych predyspozycji: talentu pedagogicznego, tolerancji, cierpliwości, otwartości na potrzeby innych, optymizmu we wszelkich poczynaniach, a przede wszystkim – twórczej i pełnej pasji postawy wobec pracy i nowych wyzwań.
1. K. M. Lausch, Teoretyczne podstawy katechizacji osób głębiej upośledzonych umysłowo, Warszawa 1987, s. 151.
2. A. Kotlarski, Katechizacja umysłowo upośledzonych, „Ateneum Kapłańskie”, s. 281.
3. K. M. Lausch, Teoretyczne podstawy s. 152-153.
4. Tamże, s. 154-155.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, Poznań 1984. Odtąd będzie skrót: kan.
6. A. Kotlarski, op.cit.
7. Tamże, s. 283.
8. K. M. Lausch, op.cit., 156-157.
9. Tamże, s. 158-161.
10. Tamże, s. 163-164.
11. Tamże, s. 165.
12. K. M. Lausch, Katecheza przedkomunijna osób głębiej upośledzonych umysłowo, Warszawa 1990, s. 5.
13. Tamże, s. 6.
14. H. Koselak, Duszpastersko-wychowawcza działalność, art. cyt. s. 26.
15. R. Rybicki, Wprowadzenie do pedagogiki chrześcijańskiej, Laski – Warszawa 1982, s. 69.